Evdeki masaya, cebimizdeki telefona, kapının önündeki otomobile bakalım. Hepsinin bir ucu doğaya uzanıyor. Ağaç kesilmiş, maden çıkarılmış, petrol işlenmiş; emek ve teknoloji bunları hayatımızı kolaylaştıran eşyalara dönüştürmüş. Bu üretim sayesinde yaşıyoruz. Fakat kasada ödediğimiz fiyat, eksilen ormanın, kirlenen suyun ve bozulan iklimin bütün maliyetini karşılıyor mu?
Dünyanın yaşlanmasından söz ediyoruz. Oysa bugünkü sorunu gezegenin yaşıyla açıklayamayız. Mesele, bizim tüketme hızımızla doğanın kendini yenileme kapasitesi arasındaki açıklık. Küresel kaynak çıkarımı son elli yılda üç katına çıktı. Kaynakların çıkarılması ve işlenmesi, gezegeni ısıtan emisyonların yüzde 60’ından fazlasıyla ilişkili. Bu hesap tarım ve ormancılığı da kapsıyor (Bknz: UNEP, Küresel Kaynaklar Görünümü, 2024).

Antalya’daki COP31’i bu nedenle önemsiyorum. 9–20 Kasım tarihlerindeki buluşma, Birleşmiş Milletler iklim sözleşmesine taraf ülkelerin 31’inci konferansı. Holdinglerin kurduğu bir organizasyon değil; devletlerin müzakere masası. Emisyon azaltımı, iklim zararlarına uyum ve bunların finansmanı görüşülüyor. Dayandığı Paris Anlaşması, ısınmayı sanayi öncesine göre 2 derecenin oldukça altında tutmayı, 1,5 dereceyle sınırlamak için çaba göstermeyi hedefliyor (Bknz: UNFCCC, COP31; Paris Anlaşması, madde 2)
Savunucularının güçlü bir gerekçesi var: Atmosfer sınır kapısında pasaport sormuyor. Bir ülkenin çabası, diğerlerinin sınırsız kirletmesiyle aşınabiliyor. Ortak kurallara ve finansmana ihtiyaç var. Şirketler de üretim tesislerini, enerji kullanımını ve tedarik zincirlerini değiştirmeden bu dönüşüm gerçekleşemez. Sermayenin masada bulunması, tek başına kuşku nedeni sayılamaz.
Üstelik katılımın ticari karşılığı olması doğaldır. Bir üretici ekipman satmak, banka proje finanse etmek, holding yeni yatırımına ortak bulmak isteyebilir. Temiz teknoloji geliştirenin kazanç sağlamasına neden itiraz edelim? Sorgulayacağımız ve peşine düşeceğimiz şey bu kazancın dayandığı çevresel iddianın doğruluğu ve kamuya yüklediği maliyettir. Bunun da yeri ve zamanı gelecek. Şimdilik izleme modundayız.
İtiraz edenlerin dikkate alınması gereken gerekçeleri de burada başlıyor. İklim eylemini savunup zirvelerin sonuçlarını yetersiz bulmak mümkün. Çevre örgütleri, kirletici sektörlerin müzakerelere erişiminin çıkar çatışması yaratabileceğini söylüyor. Kick Big Polluters Out koalisyonu, kendi yöntemiyle COP30’da 1.602 fosil yakıt lobicisi belirledi. Bu, BM’nin resmî lobici sayımı değil; yine de erişim ve etki konusunda şeffaflık istemek için ciddi bir gerekçe (Bknz: KBPO, COP30 analizi, 2025).
COP sürecini savunanlar, sonuç almak için zamana ihtiyaç olduğunu söyleyebilir. Ancak 31’inci toplantıda, ilerlemenin hangi ölçütlerle ve ne zaman değerlendirileceğini sormak gerekir. Ellinci ya da yüz ellinci toplantıyı mı bekleyeceğiz? Süreç, somut iklim kazanımları yerine ticari tanıtım ağırlıklı bir organizasyona dönüşürse, harcanan kamu kaynaklarının hesabını kim verecek?
Bütün bunlardan “COP31 küresel sermayenin oyunudur” hükmü çıkmaz. Böyle kapsamlı bir suçlama kanıt ister. Ancak şirketlerin zirvedeki konuşmalarıyla yatırım kararlarının aynı yönde olup olmadığını araştırmak gazeteciliğin işidir. Ben bir holdingin COP31’de ne söylediğinden önce, yatırım bütçesinde neyi değiştirdiğine bakarım. Ardından o değişimin faturasının kime kesildiğini sorarım.
Son on üç yılın karşılaştırılabilir emisyon verileri nerede? Ürün başına salım azalırken üretim arttığı için toplam salım yükselmiş olabilir mi? Fabrika satışı veya hesaplama değişikliği, gerçek bir iyileşme gibi mi görünüyor? Açıklanan dönüşüm bütçesinin ne kadarı harcandı; hangi tesis, hangi tarihte, ne kadar emisyon azalttı?
Ardından kamu hesabını açalım. Ne kadar teşvik, vergi avantajı veya garanti kullanıldı? Şirket kendi kaynaklarından ne koydu? Tasarruf tüketiciye yansıdı mı? Tedarikçinin ödeme koşulları ağırlaştı mı, çalışan işini kaybetti mi? Kamu desteği verilecekse karşılığında ölçülebilir fayda ve denetim istemek gerekir. Her desteği peşinen israf saymak da her yeşil yatırımı kendiliğinden yararlı görmek kadar kolaycıdır.
Finansmanın adını doğru koymak da gerekiyor. OECD’ye göre 2024’te gelişmiş ülkelerin sağladığı ve harekete geçirdiği iklim finansmanı 136,7 milyar dolardı. Bunun içindeki 101,6 milyar dolarlık kamu finansmanının yüzde 67’si krediydi. Kredi işe yarayabilir; fakat hibe değildir. Faizi, vadesi ve kur riski hesaba katılmadan açıklanan büyük rakamın anlamı eksik kalır (Bknz: OECD, Climate Finance 2013–2024, 2026).
Peki hedef tutmazsa kim hesap verecek? Paris Anlaşması’nın uygulama ve uyum komitesi var; ancak ceza kesmiyor, uyuşmazlık çözmüyor. Sistem raporlama, inceleme ve uygulamayı destekleme üzerine kurulu. Bu nedenle COP’u, hedefini kaçırana otomatik yaptırım uygulayan bir dünya mahkemesi gibi düşünemeyiz (BKNZ: UNFCCC, PAICC; madde 15).
Şirketler açısından da zirveye katılmak, her sözü kendiliğinden hukuki yükümlülüğe dönüştürmez. Sorumluluk; ilgili mevzuata, sözleşmelere ve yapılan açıklamanın niteliğine bağlıdır. Benim önerim, kamu desteği alan projelerde başlangıç verisinin, takvimin, bağımsız doğrulamanın ve başarısızlık hâlinde uygulanacak koşulların baştan açıklanması. Böylece hedef kaçtığında sorumlunun adını yeniden aramak zorunda kalmayız.
Gazetecinin görevi de açılış konuşmasıyla bitmez. Bir yıl sonra aynı şirkete dönüp bütçeyi, emisyonu ve verilen desteği yeniden sormalıyız. İyi sonuç alanı görünür kılmak, sözünü tutmayandan açıklama istemek kadar değerlidir. Böyle bir takip, dürüst yatırımcıyı da korur; harcama yapanla tanıtım yapanın aynı başarı hikâyesinde buluşmasını da önler.
Burada ölçümüz şirketin büyüklüğü veya reklam bütçesi olamaz. Aynı faaliyet sınırlarıyla hazırlanmış, tedarik zincirini de hesaba katan veriler isteriz. Karbon kredisi satın alınmasını, fabrikanın bacasından çıkan gazın azalmasıyla karıştırmayız. BM’nin şirketler için hazırladığı net sıfır önerileri de gerçek azaltımı, yatırım planlarını ve bağımsız doğrulamayı esas alıyor (Bknz: BM, Integrity Matters, 2022). İyi niyetin muhasebede karşılığı bulunmalı; kanaatimce, değerlendirme ancak böyle adil olur.
Çevreyi koruyan üretime, bunun için yatırım yapan markalara ihtiyacımız var. Onlara güvenmenin yolu, soruları azaltmaktan geçmiyor. Bir toplantının sonunda herkes dünyayı kurtardığını söyleyebilir. Ben ertesi yıl faturaya bakmak isterim: Doğanın kaybı azalmış mı, hesabı yine aynı insanlar mı ödemiş?
Şahsımın posta kutusuna yağan “COP31’deyiz, CEO’muz şöyle konuştu” bültenleri, sektör fuarları öncesindeki tanıtım trafiğini hatırlatıyor. Bu hareketlilik tek başına zirvenin amacından saptığını göstermez; ancak şu soruyu akla getirir: Şirketler burada üretimlerini değiştirmek için mi, yeni iş bağlantıları kurup görünürlük kazanmak için mi bulunuyor? İkisini birlikte yapmaları mümkün. Hangisinin ağır bastığını, bültenler kesildiğinde göreceğiz. O zaman açıklanan yatırımlara, azalan emisyonlara ve faturayı kimin ödediğine bakacağız.
Türkiye bu masaya ilk kez oturmuyor. Konya’da 2022’de düzenlenen İklim Şûrası’nda 217 tavsiye kararı alınmış, bu kararlar sonraki politika hazırlıklarına temel oluşturmuştu (Bknz: İklim Değişikliği Başkanlığı, 2023 Faaliyet Raporu). Şimdi sormamız gereken, kaçının uygulandığı, ne kadar kaynak kullanıldığı ve hangi ölçülebilir faydanın sağlandığıdır.
Antalya’da dün başlayan COP31 etkinliğinin başarısını da alınan yeni kararların sayısıyla değerlendirmek hata olur. Teori sonrası pratik, pratik sonrası ekolojik düzenin kazancı, insanların bu kazançta ki payı ne oldu sorusu… Dünyamız ne kazandı. Genel anlamda toplumlar, özelde ise insanlar nasıl bir fayda gördü? Şüphe ve kaygılarımızda yanılmak istiyoruz. Haydi bizi yanıltın!








