Rusya’da nakit paraya dönüş hızlandı: Savaş ekonomisi kayıt dışılığı büyütüyor
Rusya’da savaş ekonomisinin giderek ağırlaşan maliyeti, ülkenin ödeme alışkanlıklarını da değiştiriyor. Ukrayna’nın insansız hava aracı (İHA) saldırıları nedeniyle sıklaşan mobil internet kesintileri ve artan vergi yükü, vatandaşlar ile küçük işletmeleri yeniden nakit para kullanımına yönlendirirken, ekonomide kayıt dışılığın büyüdüğüne ilişkin işaretler güçleniyor.
Rusya Merkez Bankası verilerinin BBC tarafından analizine göre, 2026 yılının başından bu yana dolaşımdaki nakit para miktarı 1,56 trilyon ruble arttı. Covid-19 dönemindeki olağanüstü koşullar hariç tutulduğunda bu artış, yılın ilk ayları için son yılların en yüksek seviyesi olarak kayda geçti.
Güvenlik önlemleri dijital ödemeleri sekteye uğrattı
Nakit kullanımındaki yükselişin arkasında yalnızca ekonomik nedenler bulunmuyor. Ukrayna’nın derin Rusya topraklarına düzenlediği İHA saldırılarının ardından Kremlin’in birçok bölgede mobil internet erişimini geçici olarak durdurması, elektronik ödeme sistemlerinin ve mobil bankacılık hizmetlerinin kesintiye uğramasına neden oluyor.
Resmî makamlar uygulamanın ulusal güvenlik amacı taşıdığını belirtirken, günlük yaşamda kartlı ödeme altyapısının zaman zaman çalışmaması vatandaşları alternatif ödeme yöntemlerine yöneltiyor.
Moskova’da yaşayan ve kimliğinin açıklanmasını istemeyen bir tüketici, “Yanımda nakit taşımak artık sadece alışkanlık değil, güvenlik meselesi. Mobil ağların çalışmadığı bir anda temel ihtiyaçlarımı karşılayabileceğimi bilmek bana güven veriyor.” sözleriyle değişen davranışı özetliyor.
Rusya’da benzer eğilim daha önce de savaşın kritik dönemeçlerinde görülmüştü. Eylül 2022’de ilan edilen kısmi seferberlik ve Haziran 2023’te Wagner grubunun ayaklanma girişimi sırasında da bankalardan yoğun nakit çekilişi yaşanmıştı.
Vergi yükü arttıkça kayıt dışı ekonomi genişliyor
Ancak ekonomistler, nakit talebindeki artışın yalnızca güvenlik kaygılarıyla açıklanamayacağını belirtiyor.
Savaşın uzamasıyla birlikte bütçe açığını finanse etmeye çalışan Kremlin, yıl başında Katma Değer Vergisi’ni (KDV) yüzde 20’den yüzde 22’ye yükseltti. Bunun yanında KDV mükellefiyetine ilişkin ciro sınırının düşürülmesi, özellikle küçük ve orta ölçekli işletmeler üzerindeki mali baskıyı artırdı.
Artan maliyetler karşısında birçok işletme, müşterilerini nakit ödeme yapmaya teşvik ederek vergi yükünü azaltmaya çalışıyor.
Rusya’nın batısındaki Pskov kentinde faaliyet gösteren bir pazar esnafı, tezgâhların peş peşe kapandığını belirterek, “Ayakta kalmaya çalışan işletmeler mümkün olduğunca nakit ödeme talep ediyor. Böylece resmî kayıtlara giren gelir daha düşük görünüyor.” ifadelerini kullandı.
Eczanelerden restoranlara, kuaförlerden mahalle esnafına kadar birçok sektörde benzer uygulamaların yaygınlaşması, kayıt dışı ekonominin yeniden büyüdüğüne ilişkin endişeleri artırıyor.
Bankalar uyarıyor: Nakit sistemin dışına çıkıyor
Rusya’nın en büyük finans kuruluşu Sberbank’ın Mali İşler Direktörü Taras Skvortsov da son açıklamalarında dikkat çekici bir tablo ortaya koydu.
Skvortsov’a göre dolaşıma çıkan nakit para, geçmiş dönemlerin aksine bankacılık sistemine geri dönmüyor.
“Çok güçlü sinyaller alıyoruz. Nakit para ATM’lere veya bankalara dönmüyor. Vatandaşların ve işletmelerin kasasında kalıyor.”
Bu eğilim yalnızca günlük ödemeleri değil, maaş sistemini de etkiliyor. Skvortsov, bazı şirketlerin yeniden kayıt dışı ücret ödemelerine yöneldiğine ilişkin belirtiler gördüklerini ifade etti.
Rusya’nın en büyük KOBİ örgütlerinden Opora Russia’nın mayıs ayında gerçekleştirdiği araştırmaya göre girişimcilerin yaklaşık yüzde 6’sı, artan vergi yükü nedeniyle fiş kesmemek veya kayıt dışı ödeme yöntemlerine başvurduğunu kabul etti.
Büyüme yavaşlıyor, mali baskı artıyor
Rusya ekonomisi savaşın ilk yıllarında yüksek kamu harcamaları sayesinde direnç gösterse de son veriler büyüme hızının belirgin biçimde yavaşladığını ortaya koyuyor.
Ekonomi Bakanlığı, 2026 yılı büyüme beklentisini yüzde 0,4’e düşürdü. Bu tahmin gerçekleşirse Rus ekonomisi, savaşın başladığı 2022 yılından bu yana en düşük büyüme performansını sergilemiş olacak.
Petrol fiyatlarındaki toparlanmaya rağmen yüksek faiz oranları, iş gücü açığı, artan savunma harcamaları ve yükselen vergi yükü ekonomik aktivite üzerinde baskı oluşturmaya devam ediyor.
Kremlin’in politikalarında çelişki
Avrupa Politika Analiz Merkezi’nin (CEPA) kıdemli araştırmacısı Alexander Kolyandr’a göre hükümetin uygulamaları kendi içinde önemli bir çelişki barındırıyor.
Bir tarafta Maliye Bakanlığı bütçe gelirlerini artırmak amacıyla vergi tabanını genişletmeye çalışırken, diğer tarafta güvenlik gerekçesiyle uygulanan mobil internet kesintileri dijital ödeme sistemlerini sekteye uğratarak vergi tahsilatını zorlaştırıyor.
Bu durum, kayıt dışı ekonomiyi istemeden teşvik eden bir mekanizma oluşturuyor.
Vatandaşlar yeniden ATM’lere yöneliyor
Rusya Merkez Bankası verileri, eğilimin bankacılık sistemine de yansıdığını gösteriyor. Sadece mayıs ayında vatandaşlar banka hesaplarından 550 milyar ruble çekti. Bunun yaklaşık 200 milyar rublesi vadeli mevduat hesaplarından gerçekleşti.
Moskova’da yaşayan metin yazarı Anton ise plak satan bir mağazada nakit ödeme karşılığında indirim teklif edildiğini belirterek, satıcının bunu doğrudan artan vergi yüküyle ilişkilendirdiğini söyledi.
Anton ayrıca Zafer Günü kutlamaları sırasında güvenlik nedeniyle mobil internetin kesildiği saatlerde, çalışır durumdaki ATM’leri bulabilmek için insanların makineden makineye koştuğuna tanık olduğunu anlattı.
Ekonomistler, nakit kullanımındaki yükselişin yalnızca geçici bir güvenlik refleksi olmadığını; savaşın uzamasıyla derinleşen mali baskının, vergi politikalarının ve dijital ödeme altyapısındaki kırılganlığın birleşerek Rus ekonomisinde yeni bir kayıt dışılaşma dalgası yarattığını değerlendiriyor. Bu tablo, Kremlin’in hem bütçe gelirlerini artırma hem de finansal sistemi şeffaf tutma hedeflerinin önümüzdeki dönemde daha da zorlaşacağına işaret ediyor.
Kaynak: BBC, Rusya Merkez Bankası verileri, CEPA
