Ekovizyon Dergisi
Anasayfa / Otomotiv / Bir otomobil haberi değil, Türk medyasının doğrulama sınavı

Bir otomobil haberi değil, Türk medyasının doğrulama sınavı

Bir otomobil haberi değil, Türk medyasının doğrulama sınavı

“Alman otomobil devi Türkiye’ye geliyor” başlığıyla yayılan haberler, aslında otomotiv sektöründen çok Türk medyasının haber doğrulama reflekslerini tartışmaya açıyor. Ortada otomobil üretiminden daha büyük bir medya problemi var: Bir şirket, bir marka ve binlerce otomobil iddiası nasıl bu kadar kolay haberleştirilebildi?

Türk medyasında geçtiğimiz günlerde “Alman otomobil devi Türkiye’ye geliyor”, “Alman araba markası Türkiye’ye geliyor”, “Otomotiv devi gözünü Türkiye’ye dikti” ve benzeri başlıklarla çok sayıda haber yayımlandı. Haberlerde, “Siegfried Marcus Automobile” adlı bir şirketin Türkiye’de üretim yapacağı, Avrupa tip onaylarının bulunduğu ve binlerce aracın üretildiği gibi iddialara yer verildi.

Ancak Medya Ombudsmanı Faruk Bildirici’nin yaptığı araştırma, bu haberlerin arkasındaki temel soruyu gündeme getirdi: Gerçekten ortada bir otomobil markası var mı?

Bildirici’nin aktardığı araştırmaya göre “Siegfried Marcus” bir Alman otomobil markası değil. İsim, 19. yüzyılda yaşamış Avusturyalı mucit ve mühendis Siegfried Marcus’a ait. Marcus, benzinli motorlu araçların öncülerinden biri olarak biliniyor ve Avusturya’da adına bir otomobil müzesi bulunuyor.

Daha dikkat çekici olan ise medyada “Alman otomobil devi” olarak tanıtılan yapının kurumsal geçmişi ve otomobil üretimine ilişkin somut verilerin sorgulanmamış olması.

Haberlerin önemli bölümü 14 Ağustos’ta ANKA ve DHA tarafından servis edilen açıklamalara dayanıyor. Ardından Forbes Türkiye, Ekonomim, Otometre, Muhalif, Türkgün, 12Punto ve Yeniçağ ile birlikte çok sayıda internet sitesi aynı iddiaları farklı başlıklarla yayımladı.

Burada gazetecilik açısından kritik soru şudur:

Bir haber çok sayıda medya kuruluşunda yayımlandığında otomatik olarak doğru mu kabul edilir?

Elbette hayır.

Hatta tam tersine, bir iddianın onlarca mecra tarafından aynı anda yayımlanması, gazetecinin araştırma ihtiyacını ortadan kaldırmaz. Çünkü haber sayısının çokluğu, bilginin doğruluğunun kanıtı değildir.

Ajans haberi araştırmanın yerine geçmemeli

Günümüz dijital medyasının en önemli problemlerinden biri, ajans bültenlerinin haber araştırmasının yerine geçmeye başlamasıdır.

Bir ajans tarafından servis edilen haber, gazeteci açısından başlangıç noktası olmalıdır; bitiş noktası değil.

Oysa pratikte giderek farklı bir model yerleşiyor:

Ajans haberi geliyor.

Başlık değiştiriliyor.

İlk paragraf yeniden yazılıyor.

Birkaç ara başlık ekleniyor.

Sonra haber yayımlanıyor.

Başka bir internet sitesi aynı haberi alıyor ve birkaç kelimeyi değiştirerek yeniden yayımlıyor.

Böylece aynı bilgi onlarca sitede görünür hâle geliyor.

Sonunda ortaya tuhaf bir medya illüzyonu çıkıyor: Haber çok yerde varsa doğru olmalıdır.

Oysa bazen olan şey yalnızca aynı bilginin çok fazla yerde tekrar edilmesidir.

Bu olay, söz konusu mekanizmanın ne kadar riskli olduğunu gösteriyor.

Bir medya kuruluşunun yapması gereken, “Bu açıklamayı kim yaptı?” sorusundan sonra “Bu açıklamanın doğruluğunu nasıl kontrol edebilirim?” sorusunu sormaktır.

Bir otomobil haberi değil, Türk medyasının doğrulama sınavı
Bir otomobil haberi değil, Türk medyasının doğrulama sınavı

Bir gazetecinin soracağı en basit sorular sorulmamış

Oysa burada yapılması gereken araştırma son derece temel gazetecilik sorularından oluşuyordu.

Şirket hangi ülkede kayıtlı?

Ticaret sicilindeki adı ne?

Ne zaman kurulmuş?

Ortakları kim?

Üretim tesisi nerede?

Fabrikanın kapasitesi ne?

Üretilen araçların fotoğrafları nerede?

Araçların teknik özellikleri neler?

Avrupa tip onayı hangi kurum tarafından verilmiş?

Hangi model satışa sunuluyor?

Hangi ülkede satılıyor?

Kaç araç teslim edilmiş?

Distribütör kim?

Almanya’daki şirketin adresi neresi?

Bunlar otomotiv sektörünün derinliklerine inmeyi gerektiren sorular bile değil. Bir haber merkezinin masa başında birkaç telefon ve internet araştırmasıyla başlatabileceği doğrulama adımları.

Bildirici’nin aktardığı üzere, Türkiye’deki şirketin ticaret unvanının kısa süre önce değişmiş olması, Almanya’daki yapı hakkında sınırlı bilgi bulunması ve şirketin internet sitesinde araçlara ilişkin yeterli somut verinin bulunmaması, en azından haberin yayımlanmasından önce daha kapsamlı bir araştırmayı gerekli kılıyordu.

Dahası, “binlerce araç üretildi” iddiası başlı başına ciddi bir doğrulama gerektirir.

Binlerce otomobil üretilmişse bunun bir üretim tesisi, üretim kapasitesi, tedarik zinciri, çalışanları, homologasyon kayıtları, satış kayıtları ve teslimat izleri olması beklenir.

Gazeteciliğin temel ilkelerinden biri tam da burada devreye girer:

Büyük iddia, büyük kanıt gerektirir.

“Himalayalar’da” cevabı gazeteciliğin geldiği noktayı gösteriyor

Faruk Bildirici’nin yazısındaki en çarpıcı bölüm ise “binlerce aracın nerede olduğu” sorusuna verilen yanıt.

Kendisinin aktardığına göre, şirketle iletişime geçildiğinde Çin’de üretilen 5 bin aracın Asya ülkelerinde dolaştığı ifade edilmiş; hangi Asya ülkesi olduğu sorulduğunda ise “Himalayalar’da” yanıtı alınmış.

Bu cevap tek başına bile bir haber merkezinin alarm vermesi için yeterli olmalıydı.

Çünkü gazetecilikte şüphe, haberin düşmanı değil, sigortasıdır.

Gazeteci kuşkulanır.

Gazeteci arar.

Gazeteci belge ister.

Gazeteci karşılaştırır.

Gazeteci doğrular.

Bütün bunlardan sonra haberini yazar.

Bunların yapılmadığı yerde gazetecilik, açıklama aktarımına dönüşür.

Sorun yalnızca bu haber değil

Bu nedenle mesele “Siegfried Marcus Automobile” iddiasından ibaret görülmemeli.

Asıl mesele, Türkiye’de dijital medyanın önemli bir bölümünde giderek yerleşen copy-paste habercilik kültürüdür.

Bu modelde haberi ilk yapan kuruluş araştırıyor ya da bir açıklamayı yayımlıyor. Diğer medya kuruluşları ise çoğu zaman kaynağın doğruluğunu yeniden test etmeden aynı bilgiyi kendi sitelerine taşıyor.

Böylece bir haber zinciri oluşuyor.

Fakat zincirin her halkası bağımsız bir doğrulama yapmıyor.

Tam tersine, bir önceki halkaya güveniyor.

Birinci site ikinci siteye, ikinci site üçüncü siteye, üçüncü site dördüncü siteye kaynak oluyor.

Sonunda hiç kimse ilk bilginin gerçekten doğru olup olmadığını bilmiyor.

Bu, dijital çağın en tehlikeli medya paradokslarından biridir:

Bilgi çoğaldıkça doğruluk artmıyor; bazen yalnızca yanlış bilgi daha hızlı çoğalıyor.

Araştırma gazeteciliği neden önemli?

Araştırma gazeteciliği tam da bu noktada diğer habercilik türlerinden ayrılıyor.

Araştırmacı gazeteci kendisine gönderilen basın bültenini haber olarak kabul etmez.

Bülteni bir ihbar veya başlangıç noktası olarak görür.

Şirketin siciline bakar.

Mali verileri inceler.

Yetkililere ulaşır.

Rakip şirketlere sorar.

Sektör temsilcileriyle konuşur.

Resmî kayıtları kontrol eder.

İddianın tarafıyla konuşur ama yalnızca onun anlattıklarıyla yetinmez.

Ve en önemlisi, “Bana söylendi” ile “Ben doğruladım” arasındaki farkı bilir.

Türkiye’de araştırma gazeteciliğinin daha yaygın, sistematik ve kurumsal hâle gelmesi gerekiyor. Çünkü dijital medya ekonomisinin hız baskısı, gazeteciyi araştırmaya değil, mümkün olduğunca hızlı yayımlamaya teşvik ediyor.

Tıklanma yarışı da bu baskıyı artırıyor.

“İlk biz verdik” refleksi, zaman zaman “doğru mu?” sorusunun önüne geçiyor.

Oysa gazeteciliğin değeri ilk olmakla değil, doğru olmakla ölçülmeli.

Kamuoyuna karşı sorumluluk

Burada medya etiği açısından daha önemli bir mesele var.

Bir medya kuruluşu, doğrulanmamış bir şirket iddiasını “otomotiv devi” gibi niteleyerek yayımladığında yalnızca kendi editoryal sorumluluğunu riske atmıyor.

Aynı zamanda kamuoyunun ekonomik kararlarını etkileyebilecek bir bilgi üretiyor.

Otomotiv sektörü milyarlarca euroluk yatırımların, istihdamın, ihracatın ve tedarik zincirlerinin bulunduğu bir alan.

“Alman otomobil devi Türkiye’ye geliyor” başlığı, sıradan bir magazin başlığı değildir.

Böyle bir haber yatırımcıların, sektör temsilcilerinin, girişimcilerin ve tüketicilerin dikkatini çekebilir.

Dolayısıyla ekonomik haberlerde doğrulama yükümlülüğü daha da ağırdır.

Bir şirketin gerçekte sahip olmadığı bir üretim kapasitesine sahipmiş gibi sunulması veya varlığı yeterince doğrulanmamış bir markanın “otomotiv devi” olarak tanımlanması, yalnızca gazetecilik hatası değil, kamuoyunun bilgi edinme hakkı açısından da ciddi bir sorundur.

Medya etiği açısından tablo açık

Gazetecilik etiğinin temel ilkeleri arasında doğruluk, bağımsızlık, kaynakların sorgulanması, kamu yararı ve yanıltmama sorumluluğu bulunur.

Bu olayda tartışılması gereken temel problem, haberi yapan gazetecilerin kötü niyetli olup olmadığı değildir.

Daha temel bir soru var:

Gazeteci, kendisine sunulan bilginin doğru olup olmadığını kontrol etmek için yeterince çaba göstermiş midir?

Eğer cevap hayırsa, sorun tam da buradadır.

Gazetecilik, bir kişinin söylediğini kamuoyuna aktarmaktan ibaret değildir.

Bir kişinin söylediği şey haberin kendisi değil, haberin hammaddesidir.

Gazetecinin görevi o ham maddeyi doğrulamak, bağlamına oturtmak ve kamuoyuna güvenilir bilgi olarak sunulabilecek hâle getirmektir.

Aksi hâlde medya kuruluşu farkında olmadan bir şirketin, siyasetçinin, kurumun veya herhangi bir kişinin iletişim kanalına dönüşebilir.

Bu da gazetecilik ile halkla ilişkiler arasındaki çizginin ortadan kalkması anlamına gelir.

Editoryal ders çok basit

Bu olaydan çıkarılacak ders aslında son derece basit:

Bir şirket kendisine “dev” diyebilir. Gazeteci buna “dev” demek zorunda değildir.

Bir girişimci “binlerce otomobil ürettik” diyebilir. Gazeteci, “Kaç tane, nerede, hangi fabrikada, hangi belgelerle?” diye sormak zorundadır.

Bir şirket “Avrupa tip onaylarımız var” diyebilir. Gazeteci, “Hangi kurumdan, hangi model için, hangi belge numarasıyla?” diye sormalıdır.

Bir şirket “Türkiye’de üretim yapacağız” diyebilir. Gazeteci, “Nerede, ne zaman, kaç milyon euroluk yatırım, kaç kişilik istihdam, hangi kapasite?” sorularını yöneltmelidir.

Bunlar yapılmıyorsa ortaya çıkan şey haber değil, basın açıklamasının yayımlanmış hâlidir.

Türk medyasının bugün en fazla ihtiyaç duyduğu şeylerden biri de tam olarak budur: Daha az kopyalama, daha fazla doğrulama.

Daha az “hemen yayımlayalım”, daha fazla “önce araştıralım”.

Daha az başlık yarışı, daha fazla belge.

Çünkü gazeteciliğin itibarı, kaç kişinin aynı haberi yayımladığıyla değil, okurun o habere neden güvenmesi gerektiğiyle ölçülür.

“Siegfried Marcus” vakası bu nedenle yalnızca bir otomobil haberinin tartışması değildir.

Bu olay, Türk medyasına aynayı tutan küçük ama öğretici bir örnektir.

Ayna bize şunu gösteriyor:

Haber merkezleri çoğalıyor olabilir; fakat haber merkezlerinin araştırma kapasitesi aynı hızda büyümüyor.

Ve gazetecilikte en tehlikeli boşluk da tam burada başlıyor: Bilginin olmadığı yerde değil, doğrulanmamış bilginin haber diye dolaşıma sokulduğu yerde.

Bu olay, Türk medyasında uzun süredir tartışılan “ajans haberi + yeniden yazım + başlık değişikliği” modelinin sınırlarını yeniden gündeme getiriyor. Ajans haberciliği kendi başına sorun değildir; sorun, ajansın verdiği bilginin medya kuruluşu tarafından bağımsız biçimde doğrulanmadan nihai gerçeklik olarak kabul edilmesidir.

İyi bir haber merkezi için yapılması gereken aslında çok basittir: Bir haberi kopyalamadan önce onu doğrulamak.

Gazeteciliği PR metninden ayıran çizgi de tam olarak budur.

Türk medyasındaki copy-paste haberciliğinin geçmişi yeni değil. 2012’de Ankaragücü Teknik Direktörü Hakan Kutlu, kendisiyle ilgili “kavgaya varan gerginlik” haberlerinin başka bir internet sitesinden “kopyala-yapıştır” yöntemiyle alındığını ve kamuoyunun yanlış bilgilendirildiğini söylemişti. (Anadolu Ajansı) 2008’de İngiltere’de yaşayan bir Türk kadının çocuklarını bırakarak balayına çıktığı iddiası da bazı Türk medya organlarında araştırılmadan yayımlanmış, kadın daha sonra iddiaları yalanlamıştı. (Timeturk) 2021’de yayımlanan kapsamlı bir inceleme ise haber sitelerinin ajans metinlerini, sosyal medya iddialarını ve birbirlerinin içeriklerini kaynağı ve doğruluğu araştırılmadan yeniden yayımlamasını sistematik bir sorun olarak ortaya koymuştu. (Malumat Furus) Akademik çalışmalar da “derleme/klonlama haberciliği” olarak tanımlanan bu yöntemin, özgün haberciliği aşındırdığına dikkat çekiyor. (DergiPark)

Siegfried Marcus vakası bu nedenle tekil bir editoryal hata değil, Türk medyasının kronikleşen doğrulama sorununa dair yeni bir örnek olarak okunmalı. Gazeteci, önüne gelen bilgiyi okuyucuya ulaştıran bir dağıtım elemanı değildir; o bilginin doğruluğunu sınayan son filtredir. Bir şirketin “dev”, “üretici”, “binlerce araç teslim etmiş” olduğunu söylemesi haberin kendisi değil, araştırmanın başlangıcıdır. Bu sorgulama yapılmadan yayımlanan içerik, gazetecilik ile PR arasındaki çizgiyi tehlikeli biçimde ortadan kaldırır. Hele ticari bir girişim söz konusuysa medya, farkında olmadan bir pazarlama kampanyasının görünürlük ve güven üretme aracına dönüşebilir. Gazeteci araştırmıyorsa haber üretmiyor; başkasının verdiği bilgiyi dolaşıma sokuyordur. İşte Türk medyasının bugün en ciddi yüzleşmesi gereken mesele budur.


Kaynak: Medya Ombudsmanı Faruk Bildirici’nin “Siegfried Marcus” vakasına ilişkin araştırması; ANKA ve DHA tarafından 14 Ağustos’ta servis edilen açıklamalar ve söz konusu haberleri yayımlayan medya kuruluşlarının içerikleri.

BU HABERLERDE İLGİNİZİ ÇEKEBİLİR
EKOVİZYON DERGİ
Ekovizyon.com.tr  

BYD’nin Türkiye planına AB engeli

BYD, Avrupa’ya 5 bin elektrikli araç gönderiyor

Etiketlendi:

Cevap bırakın

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Bize Ulaşın!