Türkiye’de kamu maliyesi yönetimi, kayıt dışı ekonomiyle mücadelede dijital kapasitesini yeni bir aşamaya taşıyor. Hazine ve Maliye Bakanlığı, sahte fatura düzenlenmesi ve haksız vergi iadesi taleplerini tespit etmek amacıyla yapay zeka tabanlı analiz sistemi KAŞİF’i devreye aldı. Sistem, günlük yaklaşık 4 milyon mükellefi gerçek zamanlı olarak analiz ediyor.
Hazine ve Maliye Bakanı Mehmet Şimşek’in açıklamalarına göre, makine öğrenmesi ve büyük veri analitiğine dayalı bu altyapı sayesinde vergi uyumsuzlukları yalnızca tespit edilmekle kalmıyor, aynı zamanda anlık idari süreçler de başlatılıyor. Bakanlık kaynakları, uygulamanın klasik kural tabanlı denetim mekanizmalarından farklı olarak davranışsal sapmaları merkeze aldığını vurguluyor.
Kuraldan Modele: Vergi Denetiminde Paradigma Değişimi
Gelir İdaresi Başkanlığı (GİB), bugüne kadar sahte belge risklerini ağırlıklı olarak SARP (Sahte Belge Risk Analiz Programı) ve RİTAP (Riskli İade Takip ve Analiz Programı) üzerinden yürütüyordu. KAŞİF ile birlikte bu yapı, ön tanımsız ve kural bağımsız bir modele evrildi.
KAŞİF, GİB Teknoloji ile TÜBİTAK Yapay Zeka Enstitüsü iş birliğiyle geliştirildi. Sistem; mükellefiyet tesisinden fatura hareketlerine, ithalat-ihracat verilerinden çalışan sayılarına kadar onlarca değişkeni aynı anda değerlendiriyor. Davranış değişiklikleri, model tarafından otomatik olarak algılanıyor ve her yeni örüntü yeniden analiz ediliyor.
Akademik literatürde bu yaklaşım, anomalik davranış tespiti (anomaly detection) ve öğrenen denetim sistemleri başlığı altında değerlendiriliyor1.
İlk Bulgular: Aynı Gün İçinde Tespit Edilen Yüksek Riskli Şirketler
Bakanlık verilerine göre KAŞİF, uygulamaya alındığı ilk günlerden itibaren dikkat çekici sonuçlar üretti. Ticari faaliyeti olmamasına rağmen kuruluş gününde fatura düzenleyen şirketler, birkaç gün içinde milyonlarca liralık sahte belge trafiği yaratan yapılar ve kısa sürede yüz milyarlarca liralık fatura kesen yeni mükellefler sistem tarafından işaretlendi.
Öne çıkan bulgular arasında:
-
Son üç ayda kurulan 2.550 mükellefin, toplam 276 milyar TL tutarında fatura düzenlemesi,
-
Bir çalışan adına farklı vergi dairelerinde kurulan şirket ağları üzerinden 246 milyon TL’lik sahte belge riski,
-
Beyannamede bildirilen 7,7 milyon TL’lik KDV iadesinin haksız olduğunun tespiti yer alıyor.
Bu mükellefler, Vergi Denetim Kurulu’na sevk edilerek yerinde inceleme ve yoklama süreçlerine dahil ediliyor.
Rekabet, Gelir Adaleti ve Kamu Maliyesi Açısından Anlamı
Geçmişte Türkiye’de kayıt dışı ekonomiyle mücadele çoğunlukla reaktif denetimlere dayanıyordu. KAŞİF’in sunduğu model ise proaktif ve öngörücü bir çerçeve sunuyor. Bu durum, yalnızca vergi gelirlerinin korunması açısından değil, dürüst mükellefler lehine rekabet eşitliği sağlanması bakımından da kritik görülüyor.
Uluslararası karşılaştırmalarda OECD ülkelerinde benzer yapay zeka tabanlı denetim sistemlerinin vergi uyumunu yüzde 5 ila 10 arasında artırdığına dair bulgular bulunuyor. Türkiye’deki uygulamanın orta vadede bütçe disiplini ve vergi tabanının genişletilmesi üzerinde etkili olması bekleniyor.
Hazine ve Maliye Bakanı Mehmet Şimşek, risk analiz altyapısının sürekli güncellendiğini belirterek, sistemin yalnızca cezalandırıcı değil, önleyici bir işlev de gördüğünü vurguluyor.
Haber Kaynağı: Hazine ve Maliye Bakanlığı / Gelir İdaresi Başkanlığı resmî açıklamaları
